trądzik- nie taki znowu młodzieńczy

Trądzik pospolity (łac. acne vulgaris) jest jedną z najczęściej występujących przewlekłych chorób skóry. To przewlekłe schorzenie aparatu włosowo-łojowego w którym występuje łojotok i różnorodne wykwity na twarzy i tułowiu.Dotyczy zwłaszcza ludzi młodych i lokalizuje się w okolicach obfitujących w gruczoły łojowe: na skórze twarzy, pleców i klatki piersiowej. Ponad połowa nastolatków dotkniętych jest trądzikiem o różnym nasileniu. Do gabinetów lekarskich zgłasza się obecnie jednak coraz więcej osób, zwłaszcza kobiet dojrzałych, których problemy ze skórą dawno już nie można określić jako "młodzieńcze". Trudno określić, czy pacjentów z trądzikiem dorosłych (Adult acne) jest więcej z powodu nasilonego ostatnio występowania tej choroby, czy też świadomość i skuteczne metody leczenia zachęcają do pozbycia się tego problemu. Jest znaczna grupa osób, która po wieloletnim, nieskutecznym niegdyś leczeniu dermatologicznym zniechęciła się do dalszej walki o zdrową skórę, a obecnie ponownie próbują leczenia mając świadomość znacznego postępu w efektach leczenia.

 

1. Przyczyny powstawania trądziku

Najważniejszą przyczyną są uwarunkowania genetyczne, czyli typ skóry wraz z jej problemami odziedziczony po przodkach. Drugi mający kluczowe znaczenie, to gospodarka hormonalna. Jej zaburzenia też mogą być dziedziczone, ale często są objawem innych problemów zdrowotnych np. nadmiaru androgenów (męskich hormonów płciowych) lub ich nieodpowiedniej przemianie. Może to być objaw problemów z jajnikami, ale też zaburzeń czynności przysadki mózgowej produkującej nadmierna ilość prolaktyny - hormonu koniecznego do produkcji mleka w okresie karmienia, ale też znacznie podwyższonego np. w warunkach długotrwałego stresu. Szczególnie u osób dojrzałych bardzo istotnym czynnikiem nasilającym problemy skóry jest stres. Może wpływać na produkcję androgenów i powodować zaburzenia czynności przysadki mózgowej która reguluje np. czynność tarczycy i jajników do braku miesiączki i problemów z zajściem w ciążę włącznie. Kolejny czynnik pogarszający czynność skóry, to dieta oparta na wysokoprzetworzonej żywności o wysokim indeksie glikemicznym. Powoduje nadmierne wydzielanie insuliny i również na tej drodze innych hormonów np. androgenów. Niewłaściwy skład pożywienia nie dostarcza ponadto skórze odpowiednich nienasyconych kwasów tłuszczowych koniecznych do jej prawidłowego natłuszczenia.

Czynnikiem pogarszającym stan skóry jest słońce i solarium. Pomagają one co prawda doraźnie zmniejszając stany zapalne w trądziku, lecz później powodują znaczne pogorszenie stanu cery. Znanym faktem jest znaczne nasilenie trądziku jesienią po wakacjach i wczesną wiosną po zimowych miesiącach w górach.

Nasilić, a nawet wywołać trądzik mogą źle dobrane kosmetyki oraz niektóre leki zwłaszcza przewlekle stosowane. Istnieje nawet określenie na trądzik, który "przywozi" się z wakacji: Majorca acne. To skutek pobytu w gorącym, wilgotnym klimacie, znacznej ekspozycji na słońce i nadmiernego stosowania kosmetyków np. olejków do opalania.

Na powstanie trądziku wpływ mają: Zwiększone wytwarzanie łoju, niekorzystne zmiany w jego składzie, powiększenie gruczołów łojowych (zależne od androgenów), nasilone rogowacenie w obrębie tych gruczołów oraz mieszków włosowych powodujące czopowanie i gromadzenie wydzieliny gruczołów łojowych.

Największe gruczoły łojowe wraz z mieszkami włosowymi są na owłosionej skórze głowy, twarzy, karku i tułowiu. Zwiększone wytwarzanie łoju nie powoduje jeszcze powstania trądziku. Zmiany zapalne wywołują dopiero produkty rozpadu komórek gruczołów łojowych przy udziale bakterii Propionibacterium acnes odpowiedzialnych za rozwój choroby. Niewielką rolę odgrywają jeszcze inne drobnoustroje. Pozapychane gruczoły łojowe stanowią doskonałą siedzibę dla bakterii. Walka z tymi drobnoustrojami, nawet wielomiesięczna przy pomocy antybiotyków jest skazana na niepowodzenie, gdy nadal mikroby bedą miały warunki do zamieszkania. Jeśli nie "zmieni" się skóry, to sukces w leczeniu, czasami nawet spektakularny jest krótkotrwały. Warunkiem skutecznego leczenia jest skóra bez powiększonych gruczołów łojowych pozapychanych na skutek zaburzeń rogowacenia oraz złego składu łoju. W skórze funkcjonującej prawidłowo bakterie nie zamieszkają a organizm poradzi sobie z nimi dość łatwo. Dlatego też trądzik nie jest zakaźny, gdyż obecność bakterii nie jest równoznaczna z chorobą.

 

2. Hormony a trądzik

W rozwoju trądziku najważniejszą rolę odgrywają męskie hormony płciowe - androgeny, zwłaszcza testosteron. Powodują powiększenie gruczołów łojowych i wzrost wydzielania łoju.

Hormony żeńskie - estrogeny działają korzystnie, zmniejszają gruczoły łojowe (w dużych dawkach) natomiast progesteron zatrzymuje wodę i odpowiada za pogorszenie stanu skóry przed miesiączką.

Produkowana przez przysadkę zwłaszcza poza okresem karmienia dziecka, w warunkach stresu prolaktyna powoduje sporo problemów. Nasila łojotok, ułatwia powstanie zmian zapalnych, przbarwień. Jest jednym z głównych sprawców problemów z cerą u dojrzałych kobiet nadmiernie obciążonych obowiązkami, zastresowanych i prowadzących nadmiernie wyczerpujący tryb życia.

 

3. Rodzaje trądziku

Podziałów jest kilka. Najmniej rozwinięty trądzik, to zaskórnikowy z tzw. otwartymi (przebarwiona keratyna) i zamkniętymi zaskórnikami. Bardziej nasilony to grudkowo-krostkowy, a najcięższy, to pozostawiający blizny trądzik ropowiczy. Mogą one stanowić niezależne postacie, nie przechodzące w siebie nawzajem.

 

4. Postacie kliniczne

  • Trądzik zwyczajny ("młodzieńczy")

Dokucza ponad połowie nastolatków i może być pierwszym objawem dojrzewania. Zaskórniki się zdarzają nawet u dziesięciolatków. U nielicznych osób trwa jeszcze po 30 r.ż. Dobrze leczony, przy odpowiedniej pielęgnacji i unikaniu błędów pielęgnacyjnych mija z reguły bez pozostawienia śladów.

 

  • Trądzik u kobiet po okresie pokwitania

Chorują na niego dwudziesto, trzydziestoletnie kobiety a ustępuje zwykle przed 40 r.ż. W okresie dojrzewania często nie występuje. Zajmuje głównie okolicę brody i żuchwy, czasem policzki. Mniej jest zaskórników a więcej zmian zapalnych. Nasila się przed miesiączką, jest związany z opisanymi wcześniej zaburzeniami hormonalnymi. Występuje też po zaprzestaniu stosowania antykoncepcji hormonalnej, jest często związany ze stresem, niewłaściwym odżywianiem i wyczerpującym trybem życia. W tym przypadku szczególnie ważne jest znalezienie przyczyny wystąpienia choroby, szczegółowa diagnostyka endokrynologiczna.

 

  • Trądzik guzkowo-torbielowy

Występuje najczęściej u osób o trudnej do pielęgnacji skórze odziedziczonej po przodkach, zarówno u kobiet, jak i mężczyzn.. Gruba skóra z powiększonymi gruczołami łojowymi, łojotokiem i zaburzeniami rogowacenia gruczołów łojowych i mieszków włosowych powoduje, że problemy trwają aż do wieku dojrzałego. Pacjent jest skazany na wieloletnią, szczególną dbałość o pielegnację cery. W dobie nowoczesnego leczenia doustnymi pochodnymi wit.A (retinoidami) nawet u tych pacjentów można uzyskać bardzo dobre efekty leczenia.

 

 

Leczenie trądziku jest przewlekłe. Wymaga systematyczności, właściwej pielęgnacji skóry. Jak w każdej innej chorobie należy najpierw ustalić i leczyć przyczyny. Antybiotyki i preparaty przeciwbakteryjne, to tylko leczenie skutków i objawów choroby.

Często konieczna jest regulacja gospodarki hormonalnej, zwłaszcza w trądziku u dorosłych kobiet. W przypadku nadmiaru androgenów lub nadmiernej na nie wrażliwości bywa konieczne stosowanie leków przeciwandrogenowych. Zdarza się równiez często, że należy leczyć podwyższony poziom prolaktyny.

Lżejsze przypadki (trądzik zaskórnikowy i niezbyt nasilony grudkowo - krostkowy) wymagają zwykle tylko leczenia zewnętrznego. Klasyczne preparaty przeciwłojotokowe, komedolityczne, np. alkoholowy roztwór kwasu salicylowego powodują wysuszenie skóry nie likwidując przyczyny. Miejscowe leki przeciwbakteryjne, odkażające, antybiotyki działają dobrze tylko na pojedyncze zmiany. Leczenie długotrwałe jest nieskuteczne i może być stosowane tylko pomocniczo.

Największą poprawę przynoszą retinoidy (pochodne witaminy A). Normalizują nieprawidłowe rogowacenie w obrębie mieszków włosowych i gruczołów łojowych, zmniejszają gruczoły łojowe i łojotok. Niestety wymagają cierpliwości, regularnego stosowania przez okres wielu miesięcy. Mogą też, zwłaszcza na początku powodować przejściowe zaostrzenie zmian, podrażnienie i wysuszenie skóry. Przeciwwskazane są u kobiet w ciąży. Retinol stosowany najczęściej w kosmetykach jest zdecydowanie lepiej tolerowany, lecz bardzo mało aktywny i nie może przynieść poprawy w trądziku.

W cięższych przypadkach poza leczeniem ewentualnych przyczyn i leczeniem miejscowym stosuje się leki doustne: antybiotyki i retinoidy.

Antybiotyki dają często szybką, spektakularną poprawę, ale nie zmieniają metabolizmu skóry i najczęściej jeśli przyczyna choroby nadal istnieje po ich odstawieniu problem wraca. Taka terapia może trwać wiele miesięcy.

Doustne retinoidy są obecnie chyba najskuteczniejszym sposobem walki z trądzikiem. Działają na wszystkie mechanizmy powstawania trądziku. Potrafią trwale wyleczyć, a nawet zmienić budowę skóry u osób genetycznie obciążonych jej złym stanem: grubą z przerośniętymi gruczołami łojowymi, zaburzeniami rogowacenia i łojotokiem. Niestety pochodne witaminy A obciążają organizm powodując wiele, czasami poważnych objawów ubocznych. Niegdyś stosowane w dużych dawkach zasłużyły sobie na złą reputację. Przy obecnie stosowanych terapiach i wielokrotnie mniejszych dawkach leków problemy te niemal nie istnieją. Leczenie powinno się odbywać przez wiele miesięcy pod kontrolą badań laboratoryjnych. Z reguły objawy uboczne są ograniczone do wysuszenia skóry i sluzówek, choć lista możliwych objawów niepożądanych jest długa. U kobiet konieczna jest skuteczna antykoncepcja, gdyż pochodne wit.A w przypadku zajścia w ciążę powoduja wady rozwojowe u płodu. Leczenie trądziku retinoidami trwa wiele miesięcy, ale efekty są spektakularne i trwałe, o ile nie istnieje nadal jakaś nierozpoznana i nieusunięta przyczyna choroby.

Dodatkową korzyścią dla kobiet dojrzałych leczonych miejscowo, ale też ogólnie retinoidami jest fakt, że są to najsilniejsze związki stosowane w terapiach przeciwstarzeniowych. Zmniejszają uszkodzenie posłoneczne skóry, wyrównują koloryt skóry i wygładzają zmarszczki wraz z kwasami owocowymi (AHA) również stosowanymi w leczeniu trądziku. Miejscowo stosuje się retinoidy w tym celu od wielu lat. Również terapie ogólne bardzo małymi dawkami tych leków u osób dojrzałych mają już obecnie wieloletnią historię po przełomowych pracach brazylijskich dermatologów.

Inne metody leczenia np. laserowe nie likwidują przyczyny choroby, więc nie leczą trwale. Dobrze się sprawdzają natomiast w zmniejszaniu następstw choroby.

Istnieje wiele innych metod i preparatów, ale mają raczej znaczenie pomocnicze i nie dają zadowalających efektów. Mogą być stosowane w połączeniu różnych terapii.

 

Zabiegi kosmetyczne

Odpowiednie zabiegi kosmetyczne i pielęgnacja są niezwykle ważne w leczeniu trądziku. Niezbędne jest regularne, kawitacyjne (ultradźwiękowe) oczyszczanie skóry odblokowujące czopy w gruczołach łojowych i usuwające nadmiernie zrogowaciały naskórek. Czysta skóra zniechęca też pacjenta do samodzielnych manipulacji powodujących czasem więcej problemów, niż sama choroba. Regularne, co kilka tygodni peelingi chemiczne z użyciem kwasu glikolowego, migdałowego, pirogronowego i in. zapobiegają rogowaceniu ujść mieszków włosowych. Poprawiają też wygląd skóry uszkodzonej przez chorobę. Efekt wzmacnia codzienne stosowanie kremów z kwasem glikolowym. Użyteczne są również peelingi enzymatyczne. Łagodnie odklejają nadmiernie zrogowaciały naskórek nie wywołując podrażnień. W trądziku sporo szkód  może przynieść natomiast mikrodermabrazja . Nie oczyszcza pozapychanych gruczołów, za to może mocno podrażnić już i tak wrażliwą, w stanie zapalnym skórę rozprzestrzeniając do tego bakterie ze zmian zapalnych.

Regularne stosowanie kremów nawilżających i odpowiednich natłuszczających (sic.!) jest konieczne, zwłaszcza podczas terapii retinoidami. Mycie mydłem należy zamienić na łagodne środki myjące, płyny micelarne nie usuwające ochronnego płaszcza lipidowego naskórka. Konieczne jest też stosowanie filtrów przeciwsłonecznych i ochrona przed promieniowaniem UV.

Należy unikać kosmetyków komedogennych, zawierających oleje mineralne oraz wysuszających. Wiele kosmetyków przeznaczonych do "cery trądzikowej" tak naprawdę się do jej pielęgnacji zupełnie nie nadaje, a korzystniejsze okazują się preparaty do cery wrażliwej, nawet suchej.

Po wyleczeniu trądziku można przystąpić do zmniejszania pozostałych śladów a nawet blizn. Stan skóry podczas wielomiesięcznego leczenia retinoidami znacznie się poprawia i wiele, wydawałoby się znacznych zmian na skórze po długotrwałej terapii znika sama. Żeby wygładzić skórę konieczne mogą być jednak silne peelingi chemiczne (lekarskie), zabiegi laserowe np. frakcyjne lub resurfacing. Niektóre blizny, zwłaszcza zanikowe, wciągające skórę są bardzo trudne do zlikwidowania. Dlatego też tak ważne jest skuteczne leczenie, żeby do takich zmian nie dopuścić.

 

Leczenie trądziku jest długotrwałe, złożone i wymaga ścisłej współpracy ze strony pacjenta, lekarza i kosmetyczki pielęgnującej skórę, lecz daje dobre efekty i możliwość trwałego wyleczenia bez pozostawienia blizn.

 

Waldemar Jankowiak

  • Nie zatrzymuj czasu. Niech biegnie przed Tobą!